Gestur Jónsson i Ragnar Haldór Hall v. Islandia 68273/14, 68271/14

Rodzaj orzeczenia

wyrok

Data

22.12.2020

Skład Trybunału

Wielka Izba

Przedmiot

Charakter kary pieniężnej za nieusprawiedliwione niestawiennictwo adwokata na rozprawie

Wzorce Kontroli

Art. 6 EKPCz

„1. Każdy ma prawo do sprawiedliwego i publicznego rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony ustawą przy rozstrzyganiu o jego prawach i obowiązkach o charakterze cywilnym albo o zasadności każdego oskarżenia w wytoczonej przeciwko niemu sprawie karnej. Postępowanie przed sądem jest jawne, jednak prasa i publiczność mogą być wyłączone z całości lub części rozprawy sądowej ze względów obyczajowych, z uwagi na porządek publiczny lub bezpieczeństwo państwowe w społeczeństwie demokratycznym, gdy wymaga tego dobro małoletnich lub gdy służy to ochronie życia prywatnego stron albo też w okolicznościach szczególnych, w granicach uznanych przez sąd za bezwzględnie konieczne, kiedy jawność mogłaby przynieść szkodę interesom wymiaru sprawiedliwości.

2. Każdego oskarżonego o popełnienie czynu zagrożonego karą uważa się za niewinnego do czasu udowodnienia mu winy zgodnie z ustawą.

3. Każdy oskarżony o popełnienie czynu zagrożonego karą ma co najmniej prawo do:

a) niezwłocznego otrzymania szczegółowej informacji w języku dla niego zrozumiałym o istocie i przyczynie skierowanego przeciwko niemu oskarżenia;

b) posiadania odpowiedniego czasu i możliwości do przygotowania obrony;

c) bronienia się osobiście lub przez ustanowionego przez siebie obrońcę, a jeśli nie ma wystarczających środków na pokrycie kosztów obrony – do bezpłatnego korzystania z pomocy obrońcy wyznaczonego z urzędu, gdy wymaga tego dobro wymiaru sprawiedliwości;

d) przesłuchania lub spowodowania przesłuchania świadków oskarżenia oraz żądania obecności i przesłuchania świadków obrony na takich samych warunkach jak świadków oskarżenia;

e) korzystania z bezpłatnej pomocy tłumacza, jeżeli nie rozumie lub nie mówi językiem używanym w sądzie.”

Art. 7 EKPCz

„1. Nikt nie może być uznany za winnego popełnienia czynu polegającego na działaniu lub zaniechaniu działania, który według prawa wewnętrznego lub międzynarodowego nie stanowił czynu zagrożonego karą w czasie jego popełnienia. Nie będzie również wymierzona kara surowsza od tej, którą można było wymierzyć w czasie, gdy czyn zagrożony karą został popełniony.

2. Niniejszy artykuł nie stanowi przeszkody w sądzeniu i karaniu osoby winnej działania lub zaniechania, które w czasie popełnienia stanowiły czyn zagrożony karą według ogólnych zasad uznanych przez narody cywilizowane.”

Rozstrzygnięcie

Odrzucenie skargi jako niezgodnej z jurysdykcją Trybunału ratione materiae [12:5]

Stan faktyczny

Skarżący są islandzkimi adwokatami. Zostali oni wyznaczeni na obrońców z urzędu dla osób oskarżonych o manipulację na rynku i inne przestępstwa. W toku postępowania obrońcy twierdzili, że mają zbyt mało czasu na zapoznanie się z bardzo obszernym materiałem dowodowym. Próbowali się wycofać z postępowania, oskarżając prokuraturę o podsłuchiwanie ich rozmów z klientami, przez co nie byli w stanie prawidłowo bronić swoich klientów. Sąd nie wyraził zgody na wyznaczenie innych obrońców z urzędu (uważając, że działania Skarżących mają na celu jedynie obstrukcję postępowania), więc Skarżący oświadczyli, że uważają się za zwolnionych z obrony i nie pojawią się na kolejnej rozprawie. Tak też się stało i sąd musiał wyznaczyć innych obrońców z urzędu.

W orzeczeniu kończącym postępowanie przeciwko oskarżonym, sąd rozstrzygnął sprawę kosztów obrony z urzędu, ale nałożył także na Skarżących karę pieniężną za opóźnianie postępowania w wysokości 1 mln koron islandzkich (ok. 6200 euro). W apelacji do Sądu Najwyższego Skarżący podnosili różne naruszenia proceduralne (m.in. że nie mogli być ukarani po zakończeniu stosunku obrony, skoro już nie byli obrońcami), a także brak możliwości obrony przed karą pieniężną (skoro została ona nałożona w orzeczeniu kończącym postępowanie). Sąd Najwyższy po wysłuchaniu adwokatów oddalił ich apelację.

Izba ETPCz w wyroku stwierdziła, że art. 6 i 7 EKPCz mają zastosowanie, ale nie doszło do ich naruszenia.

Główne tezy

Zakres swobody orzeczniczej Wielkiej Izby jest ograniczony przez decyzję Izby o dopuszczalności. Skoro Izba uznała zarzut naruszenia art. 6 i art. 7 EKPCz za dopuszczalne, Wielka Izba może nadal badać te kwestie. (§ 74) Wielka Izba – stosownie do art. 35 ust. 4 EKPCz (uprawniającego do odrzucenia skargi na każdym etapie postępowania) – może jednak uznać, że skarga jest niedopuszczalna jako sprzeczna z jurysdykcją Trybunału ratione materiae, mimo odmiennego wyroku Izby. (§ 98)

Zastosowanie art. 6 EKPCz w części karnej ocenia się według kryteriów Engel: klasyfikacji naruszenia w prawie krajowym, natury naruszenia oraz surowości potencjalnej sankcji. (§ 75) Spełnienie tylko jednego z tych kryteriów aktualizuje zastosowanie art. 6 EKPCz, chyba że istnieją wątpliwości, a wówczas można zastosować podejście kumulatywne. (§ 78)

Art. 6 i 7 EKPCz nie zabraniają krajowemu ustawodawcy dokonywania rozróżnień między prawem karnym i dyscyplinarnym. Prawo dyscyplinarne jest wówczas uznawane za niewchodzące w zakres art. 6 i 7 EKPCz, chyba że ustawodawca krajowy stworzył „mieszane” naruszenie prawa, z dominującymi elementami karnymi, mimo formalnego zaszeregowania do prawa dyscyplinarnego. (§ 76)

Jeżeli chodzi o pierwsze kryterium Engel, to przepisy przewidujące wymierzanie kar pieniężnych wprawdzie znajdowały się w ustawie karnej procesowej, ale istniało znaczne podobieństwo do regulacji zawartych w ustawie procesowej cywilnej. Przepisy te nie zostały ujęte w regulacji materialnoprawnej (kodeksie karnym lub pozakodeksowym prawie karnym), a zatem pierwsze kryterium Engel nie zostało spełnione. (§ 84)

Chociaż w rozdziale przewidującym kary pieniężne odnoszono się do potencjalnie każdej osoby, która stała się uczestnikiem postępowania sądowego, czy nawet częścią publiczności, to konkretne naruszenie, za które Skarżący zostali ukarani, mogło być popełnione jedynie przez obrońców, profesjonalnych pełnomocników i prokuratora. (§ 86–88) Tego typu kary pieniężne są powszechne w państwach-stronach EKPCz i zazwyczaj są uznawane za dyscyplinarne. (§ 89) Trudno zatem powiedzieć, aby drugie kryterium Engel zostało spełnione, skoro w naruszeniu prawa wyraźne są elementy dyscyplinarne. (§ 91)

Chociaż kary pieniężne, które zostały nałożone przez sąd krajowy, były potencjalnie nieograniczone (nie miały określonej ani dolnej, ani górnej granicy), to fakt, że w tej sprawie Skarżącym nie groziła kara pozbawienia wolności (nawet zastępcza, w razie niezapłacenia kary), a nałożenie kary nie było wprowadzane do rejestru karnego, oznacza, że trzecie kryterium Engel także nie zostało spełnione. (§ 94–97)

Art. 6 EKPCz, a w ślad za nim także art. 7 EKPCz, nie miały zastosowania w niniejszej sprawie, a zatem skarga musiała zostać odrzucona jako niezgodna z jurysdykcją Trybunału ratione materiae. (§ 98, 112–113)

Odszkodowanie

Koszty postępowania

Powiązane sprawy

Ravnsborg v. Szwecja (14220/08)

Zaicevs v. Łotwa (65022/01)

Putz v. Austria (18892/91) 

T. v. Austria (27783/95)

Müller-Hartburg v. Austria (41795/06)

Akty normatywne

Ustawa nr 88/2008 – Kodeks postępowania karnego (Islandii)

– Art. 31 ust. 3

„Sędzia może wyznaczyć obrońcę z urzędu nawet wbrew woli oskarżonego, jeżeli uzna, że oskarżony nie jest w stanie wystarczająco reprezentować swoich praw w toku postępowania sądowego.”

[The judge may appoint defence counsel for the defendant even if the defendant has not requested such, if the judge deems the defendant to be unable to safeguard his/her interests sufficiently during court proceedings.]

– Art. 34 ust. 1

Jeżeli oskarżony zażąda zmiany obrońcy, taka zmiana może być dokonana pod warunkiem, że nie opóźni to postępowania.

[If a defendant requests that the appointment or designation of defence counsel be withdrawn and new defence counsel be appointed or designated, said request shall be granted unless there is a risk of the case being delayed as a consequence.]

– Art. 35 ust. 1

Rolą obrońcy jest przedstawienie wszystkich elementów sprawy, które mogą doprowadzić do uniewinnienia lub polepszenia się sytuacji oskarżonego. Obrońca czuwa nad wszystkimi interesami oskarżonego [w toku postępowania]. 

[The role of the defence counsel is to set forth any elements in the case that may be grounds for acquittal or to the advantage of the defendant, and to safeguard the interests of the defendant in all respects.]

– Art. 223

1. Prokurator, obrońca lub pełnomocnik mogą być ukarani karą pieniężną za:

a) umyślne spowodowanie przewlekłości w postępowaniu;

b) naruszenie zakazu określonego w art. 11 ust. 1 lub 2 [zakaz dotyczy ujawniania informacji z niejawnych postępowań oraz zakazu utrwalania przebiegu rozpraw, jeżeli tak zarządzono];

c) pisemne lub ustne obrażanie sądu lub stron;

d) inne zachowanie podczas rozprawy, stanowiące naruszenie powagi sądu.

2. Oskarżony lub inne osoby zeznające przed sądem mogą być ukarani za naruszenia określone w ust. 1 lit. b, c lub d.

3. Inne osoby niż określone w ust. 1 i 2 mogą być ukarane za naruszenie zakazu określonego w art. 11 ust. 1 lub 2, za niepodporządkowanie się poleceniom porządkowym sądu w toku rozprawy lub za inne niewłaściwe zachowanie.

[(1) The prosecutor, defence counsel or legal advisor may be fined for:

a. intentionally causing undue delay in a case;

b. violating a prohibition, under section 11(1) or (2);

c. making indecent written or oral remarks before the court concerning the judge or other parties;

d. otherwise offending the dignity of the court by their conduct during a hearing.

(2) The defendant or other parties testifying before the court may be fined for offences listed in items (b), (c) and (d) above.

(3) A fine may be imposed on parties other than those laid down in the first two paragraphs of this section for violating a prohibition under section 11(1) or (2), for disregarding a judge’s order to maintain order during a court’s hearing, or for otherwise behaving in an inappropriate or indecent manner.]

– Art. 224

1. Kary pieniężne nałożone na prokuratora, oskarżonego, obrońcę lub pełnomocnika zostaną ustalone w wyroku. Jeżeli sprawa została zakończona w inny sposób, kary pieniężne zostaną ustalone w postanowieniu.

2. Kary pieniężne nałożone na osoby inne niż w ust. 1 zostają ustalone w postanowieniu niezwłocznie po stwierdzeniu naruszenia.

[(1) Fines in respect of the prosecutor, the defendant, defence counsel or legal advisors shall be determined when a judgment in a case is delivered. If the case is concluded in a different manner, fines against those parties shall be determined in a ruling.

(2) Fines imposed on parties other than those named in the first paragraph of this section shall be determined in a ruling as soon as the offence occurs.]

Słowa kluczowe

kryteria Engel; niestawiennictwo; grzywna; kara pieniężna; postępowanie dyscyplinarne; adwokat

Wyrok ETPC

http://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-207115

Krótkie streszczenie

Czy ukaranie karą porządkową za niestawiennictwo na rozprawę jest objęte gwarancjami właściwymi dla spraw karnych, przewidzianymi przez art. 6 i 7 EKPCz?

*Przemyślenia własne

Co interesujące, stanowisko Wielkiej Izby co do zastosowania art. 6 i 7 EKPCz nie pokrywa się ani ze stanowiskiem sądów islandzkich, ani z początkowym (w postępowaniu przed Izbą) stanowiskiem rządu islandzkiego. W konsekwencji więc Wielka Izba, interpretując zakres zastosowania przepisów art. 6 i 7 EKPCz, zapewnia niższy standard ochrony niż byłyby skłonne to czynić sądy krajowe (co nawet zauważył sam Trybunał w § 93).

*

W § 80–83 ETPCz dokonuje podsumowania dotychczasowego orzecznictwa w zakresie kar pieniężnych wymierzanych w ramach postępowania sądowego i stosowania do nich kryteriów Engel.