Danilov v. Rosja 88/05

Rodzaj orzeczenia

wyrok

Data

01.12.2020

Skład Trybunału

Izba

Przedmiot

Bezstronność przysięgłych i możliwość przesłuchania biegłych w procesie o ujawnienie tajemnicy państwowej

Wzorce Kontroli

Art. 6 EKPCz

„1. Każdy ma prawo do sprawiedliwego i publicznego rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony ustawą przy rozstrzyganiu o jego prawach i obowiązkach o charakterze cywilnym albo o zasadności każdego oskarżenia w wytoczonej przeciwko niemu sprawie karnej. Postępowanie przed sądem jest jawne, jednak prasa i publiczność mogą być wyłączone z całości lub części rozprawy sądowej ze względów obyczajowych, z uwagi na porządek publiczny lub bezpieczeństwo państwowe w społeczeństwie demokratycznym, gdy wymaga tego dobro małoletnich lub gdy służy to ochronie życia prywatnego stron albo też w okolicznościach szczególnych, w granicach uznanych przez sąd za bezwzględnie konieczne, kiedy jawność mogłaby przynieść szkodę interesom wymiaru sprawiedliwości.

2. Każdego oskarżonego o popełnienie czynu zagrożonego karą uważa się za niewinnego do czasu udowodnienia mu winy zgodnie z ustawą.

3. Każdy oskarżony o popełnienie czynu zagrożonego karą ma co najmniej prawo do:

a) niezwłocznego otrzymania szczegółowej informacji w języku dla niego zrozumiałym o istocie i przyczynie skierowanego przeciwko niemu oskarżenia;

b) posiadania odpowiedniego czasu i możliwości do przygotowania obrony;

c) bronienia się osobiście lub przez ustanowionego przez siebie obrońcę, a jeśli nie ma wystarczających środków na pokrycie kosztów obrony – do bezpłatnego korzystania z pomocy obrońcy wyznaczonego z urzędu, gdy wymaga tego dobro wymiaru sprawiedliwości;

d) przesłuchania lub spowodowania przesłuchania świadków oskarżenia oraz żądania obecności i przesłuchania świadków obrony na takich samych warunkach jak świadków oskarżenia;

e) korzystania z bezpłatnej pomocy tłumacza, jeżeli nie rozumie lub nie mówi językiem używanym w sądzie.”

Art. 7 EKPCz

„1. Nikt nie może być uznany za winnego popełnienia czynu polegającego na działaniu lub zaniechaniu działania, który według prawa wewnętrznego lub międzynarodowego nie stanowił czynu zagrożonego karą w czasie jego popełnienia. Nie będzie również wymierzona kara surowsza od tej, którą można było wymierzyć w czasie, gdy czyn zagrożony karą został popełniony.

2. Niniejszy artykuł nie stanowi przeszkody w sądzeniu i karaniu osoby winnej działania lub zaniechania, które w czasie popełnienia stanowiły czyn zagrożony karą według ogólnych zasad uznanych przez narody cywilizowane.”

Art. 10 EKPCz

„1. Każdy ma prawo do wolności wyrażania opinii. Prawo to obejmuje wolność posiadania poglądów oraz otrzymywania i przekazywania informacji i idei bez ingerencji władz publicznych i bez względu na granice państwowe. Niniejszy przepis nie wyklucza prawa Państw do poddania procedurze zezwoleń przedsiębiorstw radiowych, telewizyjnych lub kinematograficznych.

2. Korzystanie z tych wolności pociągających za sobą obowiązki i odpowiedzialność może podlegać takim wymogom formalnym, warunkom, ograniczeniom i sankcjom, jakie są przewidziane przez ustawę i niezbędne w społeczeństwie demokratycznym w interesie bezpieczeństwa państwowego, integralności terytorialnej lub bezpieczeństwa publicznego ze względu na konieczność zapobieżenia zakłóceniu porządku lub przestępstwu, z uwagi na ochronę zdrowia i moralności, ochronę dobrego imienia i praw innych osób oraz ze względu na zapobieżenie ujawnieniu informacji poufnych lub na zagwarantowanie powagi i bezstronności władzy sądowej.”

Art. 38 EKPCz

„Trybunał rozpatruje sprawę z udziałem przedstawicieli stron i, jeśli zachodzi potrzeba, podejmuje dochodzenie, a zainteresowane Wysokie Układające się Strony udzielą dla jego skutecznego przeprowadzenia wszelkich niezbędnych ułatwień.”

Rozstrzygnięcie

Naruszenie art. 6 ust. 1 EKPCz w aspekcie bezstronności sądu [jednomyślnie]

Naruszenie art. 6 ust. 1 EKPCz i art. 6 ust. 3 lit. d EKPCz w aspekcie prawa do przesłuchania świadków [jednomyślnie]

Naruszenie art. 38 EKPCz [jednomyślnie]

Brak konieczności oddzielnego badania naruszenia art. 7 i 10 EKPCz [jednomyślnie]

Stan faktyczny

Skarżący jest naukowcem-fizykiem i był zatrudniony w Centrum Termofizyki na Politechnice w Krasnojarsku. W latach 1998–1999 prowadził on korespondencję z naukowcami z Chin w sprawie testowanego w Krasnojarsku symulatora przestrzeni kosmicznej. W 2000 r. Skarżący został oskarżony o ujawnienie tajemnicy państwowej. W toku postępowania przygotowawczego sporządzono osiem opinii biegłych, wskazujących, że parametry techniczne symulatora były objęte tajemnicą państwową. Dwukrotnie sprawa była zwracana przez sąd do postępowania przygotowawczego. W 2003 r. po procesie przed ławą przysięgłych Skarżący został uniewinniony, ale w 2004 r. Sąd Najwyższy uchylił ten wyrok.

Ponowny proces rozpoczął się w lipcu 2004 r. Rozpoczęto procedurę wyboru przysięgłych. Obrona zakwestionowała wybór czterech członków ławy przysięgłych, ponieważ mieli oni certyfikat dostępu do informacji niejawnych; sąd jednak oddalił wniosek o ich wyłączenie, stwierdzając, że przepisy nie zabraniają, aby ławnicy mieli dostęp do informacji niejawnych. W toku postępowania Skarżący nie negował przekazania informacji chińskim naukowcom; uważał jednak, że te informacje nie stanowiły tajemnicy państwowej. W toku postępowania Skarżący wnioskował o przesłuchanie biegłych oraz przesłuchanie świadków obrony (naukowców), którzy mieli potwierdzić, że materiały przekazane Chinom nie są tajemnicą państwową. Wedle Skarżącego, sąd oddalił te wnioski, stwierdzając, że nie ma potrzeby dodatkowych zeznań ze strony biegłych oraz nie ma podstawy do wzywania świadków obrony.

W listopadzie 2004 r. ława przysięgłych uznała Skarżącego za winnego zdrady poprzez ujawnienie tajemnicy państwowej (art. 275 rosyjskiego kodeksu karnego) oraz oszustwa na szkodę pracodawcy (art. 159 § 3 rosyjskiego kodeksu karnego), a sąd skazał go na 14 lat pozbawienia wolności. Uzasadnienie wyroku zostało utajnione (w toku postępowania przed ETPCz nie zostało ujawnione przez żadną ze stron). W toku postępowania apelacyjnego Skarżący kwestionował opinie biegłych, w tym brak niezbędnej wiedzy fachowej (biegli prawdopodobnie byli zatrudniani przez FSB, niekoniecznie specjalizowali się w fizyce, a o ich dorobku niewiele było wiadomo). Sąd II instancji zmniejszył wyrok do 13 lat pozbawienia wolności, a apelację w pozostałej części oddalił.

Główne tezy

Art. 38 EKPCz nakłada na państwo-stronę obowiązek przesłania wszelkich niezbędnych dokumentów, jeżeli Trybunał tego zażąda. Jeżeli strona rządowa powołuje się na tajemnicę państwową zawartą w dokumentach, powinna dokonać streszczenia sensu dokumentu lub przedstawić ten dokument z pominięciem kwestii objętych tajemnicą państwową. Ponieważ w realiach sprawy Rosja odmówiła ujawnienia treści dokumentu w ogóle, nie spełniła obowiązku wynikającego z art. 38 EKPCz. (§ 73–80)

Bezstronność sądu (w tym także ławników) musi być „widoczna”. Oskarżony może mieć obawy o bezstronność sądu, ale kluczowe jest stwierdzenie, że te obawy były uzasadnione. Trybunał powinien być przekonany, że w sposób uzasadniony usunięto wszelkie obawy co do braku bezstronności. (§ 95–96)

Konwencja nie wymaga co do zasady wyłączenia osób z poświadczeniem bezpieczeństwa z grona potencjalnych przysięgłych. Jeżeli jednak aż czterech (na dwunastu) przysięgłych ma poświadczenie bezpieczeństwa (które jest wydawane przez FSB, organ o charakterze śledczym) oskarżony ma prawo przypuszczać, że mogło się to przekładać na bezstronność przysięgłych. (§ 98–99) W takim przypadku sąd powinien rozwiać wszelkie wątpliwości Skarżącego co do bezstronności przysięgłych. Oparcie się tylko na podstawie formalnej (że kodeks nie zakazuje sprawowania funkcji przysięgłego przez osoby z poświadczeniem bezpieczeństwa), bez odniesienia się do realiów konkretnej sprawy i wątpliwości oskarżonego, nie jest wystarczające, co zaważyło na naruszeniu art. 6 EKPCz. (§ 100)

Pojęcie „świadka” z art. 6 ust. 3 lit. d EKPCz odnosi się także do biegłych. Nie zawsze wezwanie biegłego na rozprawę jest konieczne z punktu widzenia sprawiedliwości proceduralnej. Może to być uzasadnione, gdy kwestionuje się wiarygodność  biegłego. Wówczas obrona musi mieć możliwość przesłuchania biegłego przed sądem. (§ 109, 111)

W realiach sprawy opinie biegłych miały charakter kluczowy, ponieważ odpowiadały na pytanie, czy dane informacje były objęte tajemnicą. (§ 114) Na etapie postępowania przygotowawczego Skarżący nie miał możliwości zadawania pytań biegłym, czy podważania ich wiarygodności. (§ 115) Chociaż opinie biegłych były spójne i kompletne (a więc zgodnie z prawem krajowym nie wymagały uzupełnienia lub wyjaśnienia, co było przesłanką wezwania biegłego na rozprawę), z punktu widzenia Konwencji nie znajduje usprawiedliwienia brak wezwania biegłych na rozprawę, zwłaszcza że Skarżący podnosił uzasadnione wątpliwości co do ich kompetencji fachowych. (§ 116–118)

Odszkodowanie

21100 EUR

Koszty postępowania

Powiązane sprawy

Janowiec i inni v. Rosja (55508/07, 29520/09)

Khodorkovskiy i Lebedev v. Rosja (nr 2) (42757/07, 51111/07)

Kyprianou v. Cypr (73797/01)

Akty normatywne

Art. 275 kodeksu karnego Federacji Rosyjskiej przewiduje przestępstwo zdrady, przez co rozumie się m.in. ujawnienie informacji państwowej innym państwom, za co grozi kara od 12 do 20 lat pozbawienia wolności. (§ 58) Zgodnie z art. 159 § 3 kodeksu karnego oszustwo popełnione przy wykorzystaniu funkcji jest zagrożone karą od 2 do 6 lat pozbawienia wolności. (§ 59)

Wybór przysięgłych był wówczas uregulowany przez przepisy ustawy federalnej o sądownictwie Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej (z nowelizacjami). Ustawa ta przewiduje kategorie osób podlegających wyłączeniu od rozpoznania sprawy jako przysięgli. Przed zaprzysiężeniem przysięgłych strony mogą się powoływać na okoliczności wpływające na bezstronność przysięgłych; o wyłączeniu decydował sędzia zawodowy. (§ 64–66)

Zgodnie z art. 282 kodeksu postępowania karnego Federacji Rosyjskiej sąd wzywa biegłego na rozprawę, jeżeli istnieje potrzeba uzupełnienia lub wyjaśnienia opinii. Art. 198 przewiduje z kolei, że oskarżony ma prawo zadawać pytania biegłemu oraz podważać ekspertyzę. (§ 71–72)

Słowa kluczowe

informacje niejawne; poświadczenie bezpieczeństwa; ława przysięgłych; bezstronność; biegli; ekspertyza; opinia biegłych

Wyrok ETPC

http://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-206264

Krótkie streszczenie

Czy fakt, że jedna trzecia składu ławy przysięgłych ma certyfikat dostępu do informacji niejawnych może powodować wątpliwości do bezstronności sądu? Czy zawsze konieczne jest wezwanie biegłych na rozprawę?

*Przemyślenia własne

Co interesujące, Trybunał nie zbadał zarzutu naruszenia art. 7 EKPCz (mimo – jak się wydaje – istotnego znaczenia tego zarzutu), które miałoby polegać na skazaniu za ujawnienie informacji niejawnych, które od co najmniej kilku lat miały być odtajnione. Trybunał zauważył, że ujawnione publikacje i to, co Skarżący napisał chińskim naukowcom, w pewnym stopniu się różniło.(§ 122–124)