Emilia Michałuszko,

Battle of the forms (konflikt formularzy, art. 385⁴ Kodeksu cywilnego¹)

I. Problematyka konfliktu formularzy

Masowość umów zawieranych przez przedsiębiorców skłania do ich standaryzacji i ujednolicania, toteż stosują oni przygotowywane z góry wzorce². Problem konfliktu formularzy dotyczy głównie ogólnych warunków umów czy regulaminów. Z natury rzeczy raczej nie dochodzi do kolizji przy takich formularzach lubwzorcach, które zawierają wolne miejsca do wypełnienia³.

Przedsiębiorcy powołują się na ogólne warunki umowy, by chronić swoje interesy⁴. Czasami kontrahenci uzależniają zawarcie umowy od przyjęcia ich ogólnych warunków albo z góry odmawiają akceptacji ogólnych warunków kontrahenta (tzw. klauzule defensywne). Jednak kolizja w większości przypadków nie jest ani zamierzona, ani nawet uświadomiona⁵. Zdarza się, że kontrahenci w ogóle nie przeczytali wzajemnie przesłanych warunków i nie uświadamiają sobie sprzeczności ich postanowień⁶. Możliwe jest jednak celowe pomijanie kwestii spornych przez kontrahentów i związanie się węzłem obligacyjnym mimo ich nieuzgodnienia.

Do konfliktów dochodzi więc rzadko, najczęściej gdy jeden z partnerów zamierza się uchylić od spełnienia swojego świadczenia, a w konsekwencji wycofać z kontraktu, który stał się niewygodny. Należy wtedy ustalićpo pierwsze, czy doszło do zawarcia umowy, a po drugie, jaka jest jego treść⁷.

Jak twierdzi R. Trzaskowski, praktyczna doniosłość regulacji z art. 385⁴ k.c. – mierzona stopniem wykorzystania w praktyce sądowej – jest znikoma⁸. Niemniej stanowi pole do bogatych przemyśleń.

II. Sposoby rozstrzygania konfliktu

W poszczególnych systemach prawnych stosuje się na ogół zasadę „lustrzanego odbicia”, wedle której dozawarcia umowy konieczna jest pełna akceptacja oferty, a wszelkie modyfikacje należy traktować jako kontrofertę⁹. Ostatecznie rzadko dochodziłoby więc do zawarcia umowy¹⁰. Jednak jak wykazała praktyka obrotu, zwłaszcza obustronnie profesjonalnego, rygorystyczne stosowanie tej zasady hamuje rozwój obrotu międzynarodowego¹¹. Wypracowano więc kilka sposobów rozstrzygania konfliktu ogólnych warunków umów.

Pierwszego odstępstwa dokonano w Konwencji wiedeńskiej¹², w której opowiedziano się za koncepcją „ostatniego strzału” (last shot)¹³, zgodnie z tą koncepcją za obowiązujące dla stron należy uznać postanowienia tego z fomularzy, który został użyty jako ostatni. Kolejne rozwiązanie stanowi doktryna „pierwszego strzału” (first shot), wedle której obowiązują postanowienia pierwszego z formularzy. W trzecim sposobie przyznaje się prymat wzorcowi jednej ze stron: oferentowi albo oblatowi, bądź sprzedawcy albo nabywcy (niezależnie od tego, kto był pierwotnym oblatem czy oferentem). Ostatnie rozwiązanie, postulowane od wielu lat w doktrynie¹⁴,określane jest jako zasada „wzajemnej neutralizacji” (knock-out rule). Zgodnie z nią pod uwagę należy brać postanowienia obydwu wzorców, przy czym umowa nie będzie obejmować tych wzorców, które są ze sobą sprzeczne, a sąd, stosując przepisy dyspozytywne¹⁵, uzupełni treść kontraktu¹⁶.

III. Regulacja w prawie polskim (art. 3854 k.c.)

Polski ustawodawca zdecydował się na uregulowanie konfliktu formularzy w oparciu o zasadę „wzajemnej neutralizacji”¹⁷. W sytuacji, gdy między przedsiębiorcami została zawarta umowa oraz inkorporowany został, zgodnie z art. 384 k.c., wzorzec¹⁸, a wzorce te zawierają sprzeczne postanowienia, art. 385⁴ § 1 k.c. wyłącza z treści stosunku prawnego sprzeczne ze sobą postanowienia wzorców umów. Nie wywołują one skutkówprawnych i należy je traktować tak, jakby nie zostały w ogóle zastrzeżone¹⁹. Bez znaczenia pozostaje natomiast, czy strony były świadome tej sprzeczności²⁰. Miejsce wyeliminowanych postanowień zajmują przepisy dyspozytywne (art. 56 k.c.)²¹.

Oceny sprzeczności dokonuje sąd in concreto, uwzględniając treść umowy zawartej „obok” wzorca. Może się okazać, że postanowienia umowy eliminują sprzeczność bądź przeciwnie – ujawniają.Nie dojdzie do procesu porównywania wzorców, gdy okaże się, że wzorce są sprzeczne z treścią umowy,bowiem zgodnie z art. 385 § 1 k.c. strony są wtedy związane umową²².

IV. Zawiadomienie (art. 3854 § 2 k.c.)

Art. 385⁴ § 2 k.c. przyznaje stronie szczególne uprawnienie do przerwania procesu zawarcia umowy wtrybie uregulowanym w art. 385⁴ § 1 k.c. Umowa nie dojdzie do skutku, jeżeli po otrzymaniu oferty stronaniezwłocznie zawiadomi drugą stronę, że nie ma zamiaru zawierać umowy we wskazanym trybie. Powyższe uprawnienie może być realizowane zarówno przed wysłaniem odpowiedzi na ofertę, jak też jednocześnie z doręczeniem oferentowi własnego wzorca²³. W praktyce oświadczenie to sprowadza się do zastrzeżenia, że umowa dojdzie do skutku tylko wtedy, gdy wiązać będzie wyłącznie wzorzec oblata (tzw. klauzula defensywna)²⁴. Samo zawiadomienie bywa różnie nazywane (oświadczenie defensywne²⁵, sprzeciw²⁶).

W doktrynie istnieje spór co do podmiotu uprawnionego do złożenia takiego zawiadomienia. Część przedstawicieli opowiada się za tym, aby uprawnienie przysługiwało zarówno pierwotnemu oblatowi, jak i pierwotnemu oferentowi. Wszak konflikt zaistniał, gdyż obie strony posłużyły się wzorcami umownymi²⁷. Natomiast zdaniem M. Bednarek jedynie pierwotny oblat może wykonać powyższe uprawnienie²⁸. Uważa, że oferent może przeciwstawić się modyfikacjom oferty ze strony oblata na podstawie art. 68¹ § 2 k.c. Wydaje się, że stanowisko Autorki w tym względzie stanowi konsekwencję jejpoglądu o krzyżowaniu się hipotez przepisów art. 385⁴ oraz 68¹ k.c. ²⁹

Zawiadomienie powinno być złożone niezwłocznie (bez nieuzasadnionej zwłoki), a więc w czasie, wktórym starannie działający przedsiębiorca mógłby zorientować się co do sprzeczności w postanowieniach wzorca i dokonać stosownej decyzji³⁰.

V. Zasada wzajemnej neutralizacji a modyfikujące przyjęcie oferty (art. 681 k.c.)

Relacja między przepisami art. 385⁴, art. 68, art. 68¹ k.c. budzi w doktrynie liczne kontrowersje³¹. Nie bez znaczenia dla sprawy pozostaje także chronologia. Art. 385⁴ k.c. został dodany do Kodeksu cywilnego ustawą z2.03.2000 r.³², natomiast przepisy art. 66-81 k.c. ustawą z 14.02.2003 r.

Olejniczak twierdzi, że celem wprowadzenia art. 385⁴ k.c. było określenie odrębnych reguł rozstrzygania konfliktu formularzy, który w braku takich unormowań podlegałby ogólnej regulacji przewidzianej dla ofertowego trybu zawarcia umowy³⁴. Pojawiają się także głosy o krzyżowaniu się ich hipotez³⁵ albo o stosunku podrzędności³⁶. Wydaje się jednak, że gdyby ustawodawca chciał, by konflikt formularzy podlegał przepisom art. 66 i n. (chronologicznie późniejszym), uchyliłby art. 385⁴ k.c.

Kocot, przeprowadzając analizę nowelizacji o ofertowym trybie zawarcia umowy, odniósł się do szczególnego znaczenia przepisów o konflikcie formularzy w księdze trzeciej

Kodeksu cywilnego. Autor uzasadnia tę regulację potrzebami obrotu obustronnie profesjonalnego. Podkreśla, że do powszechnego stosowania wzorców między przedsiębiorcami przyczynia się dynamiczny rozwój handlu elektronicznego oraz rosnąca potrzeba uproszczeniaformalności kontraktowych³⁷. Zdaje się więc, że jego pogląd jest tożsamy z twierdzeniem A. Olejniczaka oszczególnym, odrębnym charakterze art. 385⁴ k.c. Wobec tego można wnioskować, że o ile w przepisach o ofertowym trybie zawarcia umowy ustawodawca hołduje odpowiednio zasadzie „lustrzanego odbicia”³⁸ do zastrzeżeń istotnie zmieniających treść oferty (art. 68 k.c. – kontroferta) oraz zasadzie „ostatniego strzału”³⁹do zastrzeżeń niezmieniających istotnie treści oferty (art. 68¹ k.c. – modyfikujące przyjęcie oferty), o tyle w reżimie wymiany wzorców kontraktowych między przedsiębiorcami, zdecydował się zastosować wspomnianą, nowatorską jak na owe czasy, zasadę „wzajemnejneutralizacji”⁴⁰. Wydaje się, że można wyróżnić trzy sytuacje, w których ścierają się normy art. 68, art. 68¹oraz art. 385⁴ k.c. Jednakże jedynie w pierwszej dyspozycje są przeciwstawne.

Po pierwsze, gdy wzorce zawierają sprzeczne, jednocześnie zmieniające istotnie treść oferty, postanowienia. W tej sytuacji nie da się zapewnić skuteczności zarówno przepisowi art. 68, jak i art. 385⁴ § 1 k.c. W trybie art. 68 k.c. taki wzorzec należałoby uznać za kontrofertę, a strony nie zostałyby związane umową. Natomiast w świetle art. 385⁴ k.c. umowa zostaje zawarta, jednak bez sprzecznych postanowień, miejsce których zajmą regulacje wyznaczone przez przepisy dyspozytywne, chyba że strona sprzeciwi się zawarciu umowy na tych warunkach (art. 385⁴ § 2 k.c.).

Po drugie, gdy wzorce zawierają sprzeczne, ale jednocześnie niezmieniające istotnie treści oferty, postanowienia. Zastosowanie znajdzie wtedy także art. 385⁴ § 1 k.c. Umowa zostanie zawarta, jednak z pominięciem sprzecznych postanowień. W tym samym czasie zostaje wypełniona dyspozycja normy z art. 68¹ § 1 k.c., który stanowi, że „[w] stosunkach między przedsiębiorcami odpowiedź na ofertę z zastrzeżeniem zmian lub uzupełnień niezmieniających istotnie⁴¹ treści oferty poczytuje się za jej przyjęcie (…). Skutek zastosowaniaobu przepisów w postaci skutecznego zawarcia umowy jest taki sam. Odrębną kwestią jest treść umowy, która po wyeliminowaniu sprzecznych postanowień będzie się różnić.

Po trzecie, gdy strona zgłosiła sprzeciw, że nie zamierza zawierać umowy na warunkach przewidzianychw art. 385⁴ § 1, zawiadomienie to jest równoznaczne z odrzuceniem oferty. Natomiast w sytuacji, gdypowyższe zawiadomienie będzie stanowić część wzorca oblata zawierającego postanowienia sprzeczne z treścią wzorca oferenta, powinno być uznane za kontrofertę (art. 68¹ § 2 k.c.)⁴² . W obu przypadkach nie dochodzi więc do zawarcia umowy.

VI. Wnioski

Przepis art. 385⁴ § 1 k.c. rzadko znajduje zastosowanie, gdyż strony, którym zależy na wykonaniu kontraktu uzupełniają miejsce sprzecznych postanowień w trakcie jego wykonywania. Stanowi jednak regułę rozstrzygania konfliktu w sytuacji, gdy stronie zaczyna zależeć na odmiennym ukształtowaniu stosunku prawnego albo gdy nie chce wykonywać umowy.

Zawiadomienie uregulowane w art. 385⁴ § 2 k.c. pozwala przerwać proces zawierania umowy na warunkach z art. 385⁴ § 1 k.c. Można się domyślać, że najczęściej takie zawiadomienie będzie przybierało postać tzw. klauzuli defensywnej, czyli zastrzeżenia, że umowa dojdzie do skutku tylko wtedy, gdy oferent zdecyduje się zawrzeć umowę na warunkach zawartych we wzorcu oblata.

Kontrowersyjna pozostaje relacja przepisów art. 68, 68¹ oraz 385⁴ k.c. Można sobie wyobrazić stany faktyczne, w których rzeczywiście dochodzi do kolizji tych norm, toteż należy stwierdzić, że art. 385⁴ k.c.prezentuje odrębną od trybu ofertowego z art. 66 i n. k.c. regulację dotyczącą zawierania umów z inkorporowanymi wzorcami. W sytuacji gdy dochodzi do zawarcia umowy wraz z inkorporacją wzorca, odmiennie będzie kształtowana treść umowy (art. 384 i n. k.c.). Jednak jak zostało w opracowaniu wykazane, art. 385⁴ k.c. będzie także w niektórych przypadkach przesądzał o skuteczności zawartej umowy, która gdyby była zawierana bez użycia wzorca, nie doszłaby do skutku.

¹ Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. z 2019 r. poz. 1145) – dalej k.c.

² M. Wiórek, Konflikt ogólnych warunków umów (battle of the forms) w umowach międzynarodowej sprzedaży towarów [w:] Prawo handlowe XXI wieku: czas stabilizacji, ewolucji czy rewolucji. Księga jubileuszowa Profesora Józefa Okolskiego, red. M. Modrzejewska, Warszawa 2010, s. 1257.

³ J. Gorczyński, Konflikt formularzy (art. 385⁴ k.c.), Przegląd Prawa Handlowego 2004, nr 4, s. 22; M.-A. Zachariasiewicz, Z problematyki „kolizji ogólnych warunków” w obrocie międzynarodowym, Problemy Prawne Handlu Zagranicznego (Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego) 1990, t. 14, s. 20-21.

⁴ W celu zobrazowania powyższego problemu należy podać przykład stanu faktycznego, w którym dochodzi do konfliktu wzorców:Kupujący przesłał sprzedawcy formularz zamówienia, który na odwrocie zawierał m.in. postanowienie, że: „cena towarów nie ulegniezmianie do zakończenia realizacji zamówienia”. Sprzedawca potwierdził przyjęcie zamówienia na swoim formularzu, zawierającym jednak klauzulę, iż „cena towarów może ulec zmianie w trakcie realizacji umowy, w zależności od zmiany cen podstawowych surowców”.[przykład 1,

Zalewski, Zawieranie umów przy użyciu wzorców nienormatywnych (tzw. „konflikt formularzy”), Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny 1989, z. 3, s. 122].

⁵ M.-A. Zachariasiewicz, Z problematyki…, s. 22; M. Bednarek [w:] System Prawa Prywatnego. Prawo zobowiązań – część ogólna, t. 5, red. E. Łętowska, Warszawa 2013, s. 721.

⁶ J. Gorczyński, Konflikt…, s.20; L. Zalewski, Zawieranie…, s. 122.

⁷ J. Gorczyński, Konflikt…, s. 20; L. Zalewski, Zawieranie…, s. 121; M.-A. Zachariasiewicz, Z problematyki…,

⁸ R. Trzaskowski [w:] Komentarz do Kodeksu cywilnego. Zobowiązania. Część ogólna, t. III, red. J. Gudowski, Warszawa 2018, s. 336.

⁹ M. Wiórek, Konflikt…, s. 1258.

¹⁰ L. Zalewski, Zawieranie…, s. 137.

¹¹ W. Kocot, Ofertowy i negocjacyjny tryb zawarcia umowy w ujęciu znowelizowanych przepisów kodeksu cywilnego, Przegląd Prawa Handlowego 2003, nr 5, s. 19; M.-A. Zachariasiewicz, Z problematyki…, s. 25.

¹² Konwencja Narodów Zjednoczonych o międzynarodowej sprzedaży towarów z 11 kwietnia 1980 r. (Dz. U. nr 45 poz. 286) – dalej: Konwencja wiedeńska.

¹³ Art. 19 ust. 1 Konwencji wiedeńskiej stanowi: „Odpowiedź na ofertę, zmierzająca do jej przyjęcia, lecz zawierająca uzupełnienia, ograniczenia lub inne zmiany, oznacza odrzucenie oferty i stanowi kontrofertę”.

¹⁴ M.-A. Zachariasiewicz, Z problematyki…, s. 33-34.

¹⁵ W. Popiołek [w:] Komentarz do Kodeksu cywilnego, art. 1-449¹⁰, t. I, red. K. Pietrzykowski, Warszawa 2018,

1311; K. Zagrobelny [w:] Komentarz do Kodeksu cywilnego, red. E. Gniewek, P. Machnikowski, Warszawa 2019, s. 799; R. Sikorski, P.Ruchała [w:] Komentarz do Kodeksu cywilnego, art. 353-626, t. II, red. M. Gutowski, Warszawa 2019, s. 269.

¹⁶ M. Wiórek, Konflikt…, s. 1258-1259; M. Bednarek [w:] System…, s. 722-723.

¹⁷ W. Kocot, Ofertowy…, s. 20.

¹⁸ R. Sikorski, P. Ruchała [w:] Komentarz…, s. 269.

¹⁹ R. Trzaskowski [w:] Komentarz…, s. 347.

²⁰ W. Popiołek [w:] Komentarz…, s. 1311.

²¹ C. Żuławska [w:] Komentarz do Kodeksu cywilnego. Księga trzecia. Zobowiązania, t. I, red. G. Bieniek, Warszawa 2007, s. 162.

²² W. Popiołek [w:] Komentarz…, s. 1312; R. Sikorski, P. Ruchała [w:] Komentarz…, s. 269.

²³ W. Kocot, Ofertowy…, s. 20.

²⁴ W. Popiołek [w:] Komentarz…, s. 1312.

²⁵ W. Popiołek [w:] Komentarz…, s. 1312.

²⁶ R. Sikorski, P. Ruchała [w:] Komentarz…, s. 269; R. Trzaskowski [w:] Komentarz…, s. 338.

²⁷ A. Olejniczak [w:] Komentarz do Kodeksu cywilnego. Zobowiązania. Część ogólna, t. III, red. A. Kidyba, Warszawa 2014, s. 271-272; W. Popiołek [w:] Komentarz…, s. 1312.

²⁸ M. Bednarek [w:] System…, s. 731.

²⁹ Zob. punkt V.

³⁰ R. Trzaskowski [w:] Komentarz…, s. 339; R. Sikorski, P. Ruchała [w:] Komentarz…, s. 269-270.

³¹ J. Gorczyński, Konflikt…, s. 19; M. Wiórek, Konflikt…, s.1258; A. Olejniczak [w:] Komentarz…, s. 270; P. Mikłaszewicz [w:] Komentarz do Kodeksu cywilnego, Zobowiązania. Część ogólna, t. IIIA, red. K. Osajda, Warszawa 2017, s. 279.

³² Ustawa z 2 marca 2000 r. o ochronie niektórych praw konsumentów oraz o odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny (Dz. U. z 2012 r. poz. 1225).

³³ Ustawa z 14 lutego 2003 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2003 r. nr 49 poz. 408).

³⁴ Tak A. Olejniczak [w:] Komentarz…, s. 270 oraz R. Trzaskowski [w:] Komentarz…, s. 336; M. Bednarek [w:] System…, s. 725.

³⁵ Tak M. Bednarek [w:] System…, s. 726-727 oraz P. Mikłaszewicz [w:] Komentarz…, s. 280.

³⁶ B. Matuszyk, K. J. Matuszyk, Modyfikujące przyjęcie oferty w stosunku między przedsiębiorcami – rozważania na tle art. 68¹ k.c., Radca Prawny 2004, nr 6, s. 71 i n.

³⁷ W. Kocot, Ofertowy…, s. 20.

³⁸ W. Kocot, Ofertowy…, s. 19; M. Wiórek, Konflikt…, s. 1258.

³⁹ A. Olejniczak [w:] Komentarz…, s. 271.

⁴⁰ W. Kocot, Ofertowy…, s. 18-20.

⁴¹ Warto podkreślić, że w przepisie art. 68¹ § 1 k.c. mowa o zmianach i uzupełnieniach „niezmieniających istotnie” treści oferty, a nie o istotnych postanowieniach, co z perspektywy wykładni treści umowy i woli stron może stanowić różnicę. Art. 19 ust 3 Konwencji wiedeńskiej wylicza w sposób otwarty warunki zmieniające w sposób zasadniczy warunki oferty. Polski ustawodawca nie zdecydował się na podobna regulację.

⁴² W. Kocot, Ofertowy…, s. 20; M. Bednarek [w:] System…, s. 730 twierdzi, że sprzeciw z art. 385⁴ k.c. zamieszcza się poza treścią wzorca,natomiast we wzorcu umieszcza się klauzulę defensywną, którą powinno się rozpatrywać w kontekście art. 68¹ § 2 k.c. (tak: W. Kocot [w:] Ofertowy…, s. 20-21); J. Gorczyński, Konflikt…, s. 23 uważa, że zawiadomienie z art 385⁴ k.c. może być zamieszczone także we wzorcu.

Bibliografia załącznikowa:

Bednarek M. [w:] System Prawa Prywatnego. Prawo zobowiązań – część ogólna, t. 5, red. E. Łętowska, Warszawa 2013;
Gorczyński J., Konflikt formularzy (art. 385⁴c.), Przegląd Prawa Handlowego 2004, nr 4;
Kocot W., Ofertowy i negocjacyjny tryb zawarcia umowy w ujęciu znowelizowanych przepisów kodeksu cywilnego, Przegląd Prawa Handlowego 2003, nr 5;
Matuszyk , Matuszyk K. J., Modyfikujące przyjęcie oferty w stosunku między przedsiębiorcami – rozważania na tle art. 68¹ k.c., Radca Prawny 2004, nr 6;
Mikłaszewicz [w:] Komentarz do Kodeksu cywilnego, Zobowiązania. Część ogólna,

IIIA, red. K. Osajda, Warszawa 2017;

Olejniczak [w:] Komentarz do Kodeksu cywilnego. Zobowiązania. Część ogólna,

III, red. A. Kidyba, Warszawa 2014;

Popiołek [w:] Komentarz do Kodeksu cywilnego, art. 1-449¹⁰, t. I, red. K. Pietrzykowski, Warszawa 2018;
Sikorski , Ruchała P. [w:] Komentarz do Kodeksu cywilnego, art. 353-626, t. II, red. M. Gutowski, Warszawa 2019;
Trzaskowski [w:] Komentarz do Kodeksu cywilnego. Zobowiązania. Część ogólna,

III, red. J. Gudowski, Warszawa 2018;

Wiórek M., Konflikt ogólnych warunków umów (battle of the forms) w umowach międzynarodowej sprzedaży towarów [w:] Prawo handlowe XXI wieku: czas stabilizacji, ewolucji czy Księga jubileuszowaProfesora Józefa Okolskiego, red. M. Modrzejewska, Warszawa 2010;
Zachariasiewicz M.-A., Z problematyki „kolizji ogólnych warunków” w obrocie międzynarodowym, Problemy Prawne Handlu Zagranicznego (Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego) 1990, t. 14;
Zagrobelny [w:] Komentarz do Kodeksu cywilnego, red. E. Gniewek,

Machnikowski, Warszawa 2019;

Zalewski L., Zawieranie umów przy użyciu wzorców nienormatywnych (tzw. „konflikt formularzy”),Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny 1989, z. 3;
Żuławska [w:] Komentarz do Kodeksu cywilnego. Księga trzecia. Zobowiązania,

I, red. G. Bieniek, Warszawa 2007;

Sfinansowano przez Narodowy Instytut Wolności - Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego ze środków Programu Rozwoju Organizacji Obywatelskich na lata 2018 – 2030

Battle of the forms (konflikt formularzy, art. 385⁴ Kodeksu cywilnego)