Bahaettin Uzan v. Turcja

Wyrok ETPCz (Druga Sekcja) z dnia 24 listopada 2020 r.  •  skarga nr 30836/07

PRZEDMIOT

Skarga wniesiona przez obywatela tureckiego Bahaettina Uzana przeciwko Republice Turcji. Sprawa dotyczy prawa do rozpatrzenia sprawy przez niezawisly i bezstronny sad ustanowiony przez ustawe, w rozumieniu art. 6 § 1 Konwencji. Skarzaący kwestionowal legalnosc przetransferowania jego sprawy karnej – dotyczacej rozleglych naduzzyc bankowych w Imarbank – z pierwotnie wlasciwego sadu (Istanbul 5. Sad Przysiegly) do nowo powolnego sadeu specjalistycznego (Istanbul 8. Sad Przysiegly), ktory uzyskal wylaczna wlasciwosc dla spraw o naduzzycia bankowe. Skarzaący kwestionowal zasade 'naturalnego sedziego’ i niezaleznosc tego sadu od wladzy wykonawczej.

ROZSTRZYGNIECIE

Zarzuty i rozstrzygniecia:

• 6 § 1 – sad ustanowiony przez ustawe (tribunal established by law): BRAK NARUSZENIA. Trybunal orzekl, ze transfer sprawy do specjalistycznego Sadu 8. nie naruszal zasady 'naturalnego sedziego’ ani wymogansad ustanowionego przez ustawe.
• 6 § 1 – niezawislosc i bezstronnosc sadu: BRAK NARUSZENIA w zakresie kwestii przetransferowania i specjalistycznego charakteru sadu. Zarzut dotyczacy niezawisloscig i bezstronnosci Prezesa Sadu 8. – niedopuszczalny z powodu niewyczerpania krajowych srodkow odwolawczych.
• 6 § 1 – wadliwa ocena dowodow: NIEDOPUSZCZALNOSC (niewyczerpanie krajowych srodkow odwolawczych).

STAN FAKTYCZNY

Skarzaący Bahaettin Uzan (ur. 1942 r., zam. Istanbul) jest czlonkiem rodziny Uzan – jednego z największych konglomeratow korporacyjnych w Turcji (dzialajacego m.in. w bankowosci, mediach, telekomunikacji). Skarzaący pelnil miedzy innymi funkcje wiceprezesa zarzadu Merkez Yatirim A.S. – spolki informatycznej sswiadczacej uslugi na rzecz spolek z grupy Uzan, w tym banku Imarbank.

3 lipca 2003 r. Agencja Regulacji i Nadzoru Bankowego (BRSA) cofnela bankowi Imarbank licencje na prowadzenie dzialalnosci bankowej, stwierdzajac, ze bank nie wywiazuje sie ze zobowiazan wobec Panstwa i deponentow. Przeprowadzone przez BRSA audyty wykazaly olbrzymia manipulacje ksiegami rachunkowymi banku (oficjalnie deklarowano jedynie 1/10 depozytow), uchylanie sie od podatkow i przekierowanie ogromnych kwot do innych spolek grupy Uzan za posrednictwem rachunkow offshore – lacznie ok. 4,7 mld EUR. Wykazano, ze oprogramowanie ksiegowe opracowane przez Merkez Yatirim dla Imarbank bylo zaprojektowane specjalnie w celu umozliwienia tych fraudulentnych operacji.

11 wrzesnia 2003 r. skarzaący zostal aresztowany. Aktem oskarzenia z 3 grudnia 2003 r. postepowanie karne wszczeto przed Istanbul 5. Sadem Przysieglym (art. 22 ust. 3 ustawy o dzialalnosci bankowej – sprezenstwo i embezzlement oraz art. 313 dawnego Kodeksu karnego – udzial w organizacji przestepczej).

26 grudnia 2003 r. weszia w zycie ustawa nr 5020, ktora – na mocy art. 26 ust. 2 – powierzyla sprawy dotyczace sprezenstwa bankowego sadom pierwszej instancji na terenie prowincji banku, a zarazem upowaznia Naczelna Rade Sedziow i Prokuratorow (HCJP) do wyznaczenia sadu specjalistycznego. 15 stycznia 2004 r. HCJP – na wniosek Ministra Sprawiedliwosci – wprowadzil do obiegu Istanbul 8. Sad Przysiegly, przekazujac mu wylaczna wlasciwosc w sprawach o naduzzycia bankowe. 26 stycznia 2004 r. sprawa skarzaącego zostala przetransferowana do Sadu 8.

Wyrokiem z 21 lutego 2006 r. Istanbul 8. Sad Przysiegly uznal skarzaącego za winnego udzialu w organizacji przestepczej (1 rok i 8 miesiecy wiezienia) oraz kwalifikowanego sprenzenia (15 lat, 6 miesiecy i 20 dni + grzywna ok. 12,3 mld EUR). Szesnastow oskarzzonych uniewinniono z braku dostatecznych dowodow. Wyrok podtrzymal sad wyzszej instancji.

GLOWNE TEZY

• (pkt 50-65) Zasada 'naturalnego sedziego’ w Konwencji: 6 § 1 Konwencji gwarantuje prawo do sadu 'ustanowionego przez ustawe’. Zasada ta (zasada 'naturalnego sedziego’) wyklucza tworzenie sadow ad hoc lub dorazne przenoszone spraw w celu wplywania na ich wynik. Jednakze tworzenie sadow specjalistycznych dla kategorii spraw – pod warunkiem zachowania gwarancji procesowych – jest co do zasady dopuszczalne.
• (pkt 56-60) Rola Ministra Sprawiedliwosci w powolaniu sadu: Trybunal zbadal, czy rola Ministra Sprawiedliwosci (zlozenie wniosku do HCJP o powolanie sadu) mogla budzic obiektywne watpliwosci co do niezaleznosci sad od wladzy wykonawczej. Trybunal uznal, ze rola Ministra byla ograniczona do zlozenia wniosku – decyzje podjaąl HCJP jako niezalezny organ konstytucyjny o statusie zblizonym do najwyzszych sadow.
• (pkt 61-68) Wystarczajace gwarancje niezawisloscig: Istanbul 8. Sad Przysiegly nie posiadal odrebnego regulaminu ani odreinej struktury organizacyjnej od zwyklych sadow przysieglych. Sedziowie mianowani do tego sadu byli uprawnieni do orzekania we wszystkich sadach w Stambule. Ustawa nr 5020 zakazywala przez 3 lata przenoszenia sedziow zajmujacych sie sprawami bankowymi (poza przypadkami dyscyplinarnymi), co wzmacnialo gwarancje niezawisloscig.
• (pkt 66-70) Brak dowordu na bezposrednia interwencje wladzy wykonawczej: Skarzaący podnosil polityczna rywalizacje miedzy wlaszada a rodzina Uzan oraz publiczne wypowiedzi czlonkow rzaądu dotyczace sprawy. Trybunal uznal, ze ramy prawne z ich gwarancjami nie dawaly podstaw do obiektywnych watpliwosci co do braku nieuzasadnionego nacisku wladzy wykonawczej na sedziow.

POWIAZANE SPRAWY

• Uzan i inni v. Turcja, nr 19620/05 i inne (05.03.2019) – czlonkowie rodziny Uzan; naruszenie art. 1 Protokolu nr 1 (srodki zabezpieczajace na mieniu) w zwiazku z tym samym postepowaniem dotyczacym Imarbank
• Uzan v. Turcja, nr 30569/09 (20.03.2018) – dzialalnosc polityczna C.C. Uzana; tlo polityczne rodziny Uzan
• Daktaras v. Litwa, nr 42095/98, ETPCZ 2000-X – test obiektywnej bezstronnosci; granice dopuszczalnych wyjawien stanowiska przed wydaniem wyroku
• Sacilor-Lormines v. Francja (2006) – specjalistyczny trybunal administracyjny a wymogi niezawisloscig i bezstronnosci
• Mantovanelli v. Francja (1997) – gwarancje rzetelnego procesu przy uzyciu dowodow z bieglych

AKTY PRAWNE

Konwencja o ochronie praw czlowieka i podstawowych wolnosci:

• 6 § 1 – prawo do rzetelnego procesu sadowego: sad ustanowiony przez ustawe, niezawislosc i bezstronnosc, rozpatrzenie sprawy w rozsadnym terminie

Prawo krajowe (Turcja):

• Ustawa nr 4389 o dzialalnosci bankowej, art. 22 ust. 3 i 4 – przestepstwo sprezenstwa bankowego (embezzlement)
• Dawny Kodeks Karny, art. 313 § 1 – udzial w organizacji przestepczej
• Ustawa nr 5020 o Zmianach Ustawy o Dzialalnosci Bankowej, art. 26 ust. 2 – wlasciwosc sadu dla spraw o naduzzycia bankowe; rola HCJP
• Konstytucja Turcji, art. 37 ust. 1 – zasada 'naturalnego sedziego’

SLOWA KLUCZOWE

sad ustanowiony przez ustawe • naturalny sedzia • sad specjalistyczny • niezawislosc sadu • bezstronnosc • transfer sprawy • prawo do rzetelnego procesu • naduzzycia bankowe • Imarbank • rodzina Uzan • art. 6 § 1 • Turcja

LINK DO ORZECZENIA

Wyrok ETPCz Bahaettin Uzan v. Turcja nr 30836/07 (HUDOC)