Pişkin v. Turcja 33399/18

Rodzaj orzeczenia

wyrok

Data

15.12.2020

Skład Trybunału

Izba

Przedmiot

Zwolnienie pracownika agencji rządowej w ramach rozliczeń po nieudanym zamachu stanu 

Wzorce Kontroli

Art. 3 EKPCz

„Nikt nie może być poddany torturom ani nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu albo karaniu.”

Art. 6 EKPCz

„1. Każdy ma prawo do sprawiedliwego i publicznego rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony ustawą przy rozstrzyganiu o jego prawach i obowiązkach o charakterze cywilnym albo o zasadności każdego oskarżenia w wytoczonej przeciwko niemu sprawie karnej. Postępowanie przed sądem jest jawne, jednak prasa i publiczność mogą być wyłączone z całości lub części rozprawy sądowej ze względów obyczajowych, z uwagi na porządek publiczny lub bezpieczeństwo państwowe w społeczeństwie demokratycznym, gdy wymaga tego dobro małoletnich lub gdy służy to ochronie życia prywatnego stron albo też w okolicznościach szczególnych, w granicach uznanych przez sąd za bezwzględnie konieczne, kiedy jawność mogłaby przynieść szkodę interesom wymiaru sprawiedliwości.

2. Każdego oskarżonego o popełnienie czynu zagrożonego karą uważa się za niewinnego do czasu udowodnienia mu winy zgodnie z ustawą.

3. Każdy oskarżony o popełnienie czynu zagrożonego karą ma co najmniej prawo do:

a) niezwłocznego otrzymania szczegółowej informacji w języku dla niego zrozumiałym o istocie i przyczynie skierowanego przeciwko niemu oskarżenia;

b) posiadania odpowiedniego czasu i możliwości do przygotowania obrony;

c) bronienia się osobiście lub przez ustanowionego przez siebie obrońcę, a jeśli nie ma wystarczających środków na pokrycie kosztów obrony – do bezpłatnego korzystania z pomocy obrońcy wyznaczonego z urzędu, gdy wymaga tego dobro wymiaru sprawiedliwości;

d) przesłuchania lub spowodowania przesłuchania świadków oskarżenia oraz żądania obecności i przesłuchania świadków obrony na takich samych warunkach jak świadków oskarżenia;

e) korzystania z bezpłatnej pomocy tłumacza, jeżeli nie rozumie lub nie mówi językiem używanym w sądzie.”

Art. 7 EKPCz

„1. Nikt nie może być uznany za winnego popełnienia czynu polegającego na działaniu lub zaniechaniu działania, który według prawa wewnętrznego lub międzynarodowego nie stanowił czynu zagrożonego karą w czasie jego popełnienia. Nie będzie również wymierzona kara surowsza od tej, którą można było wymierzyć w czasie, gdy czyn zagrożony karą został popełniony.

2. Niniejszy artykuł nie stanowi przeszkody w sądzeniu i karaniu osoby winnej działania lub zaniechania, które w czasie popełnienia stanowiły czyn zagrożony karą według ogólnych zasad uznanych przez narody cywilizowane.”

Art. 8 EKPCz

„1. Każdy ma prawo do poszanowania swojego życia prywatnego i rodzinnego, swojego mieszkania i swojej korespondencji.

2. Niedopuszczalna jest ingerencja władzy publicznej w korzystanie z tego prawa, z wyjątkiem przypadków przewidzianych przez ustawę i koniecznych w demokratycznym społeczeństwie z uwagi na bezpieczeństwo państwowe, bezpieczeństwo publiczne lub dobrobyt gospodarczy kraju, ochronę porządku i zapobieganie przestępstwom, ochronę zdrowia i moralności lub ochronę praw i wolności innych osób.”

Art. 13 EKPCz

„Każdy, czyje prawa i wolności zawarte w niniejszej konwencji zostały naruszone, ma prawo do skutecznego środka odwoławczego do właściwego organu państwowego także wówczas, gdy naruszenia dokonały osoby wykonujące swoje funkcje urzędowe.”

Art. 15 EKPCz

„1. W przypadku wojny lub innego niebezpieczeństwa publicznego zagrażającego życiu narodu, każda z Wysokich Układających się Stron może podjąć środki uchylające stosowanie zobowiązań wynikających z niniejszej konwencji w zakresie ściśle odpowiadającym wymogom sytuacji, pod warunkiem że środki te nie są sprzeczne z innymi zobowiązaniami wynikającymi z prawa międzynarodowego.

2. Na podstawie powyższego przepisu nie można uchylić zobowiązań wynikających z artykułu 2, z wyjątkiem przypadków śmierci będących wynikiem zgodnych z prawem działań wojennych, oraz zobowiązań zawartych w w artykułach 3, 4 (ustęp 1) i 7.

3. Każda z Wysokich Układających się Stron, korzystając z prawa do uchylenia zobowiązań, poinformuje wyczerpująco Sekretarza Generalnego Rady Europy o środkach, które podjęła, oraz powodach ich zastosowania. Informować będzie również Sekretarza Generalnego Rady Europy, kiedy podjęte środki przestaną działać, a przepisy konwencji będą ponownie w pełni stosowane.”

Art. 17 EKPCz

„Żadne z postanowień niniejszej konwencji nie może być interpretowane jako przyznanie jakiemukolwiek państwu, grupie lub osobie prawa do podjęcia działań lub dokonania aktu zmierzającego do zniweczenia praw i wolności wymienionych w niniejszej konwencji albo ich ograniczenia w większym stopniu, niż to przewiduje konwencja.”

Art. 18 EKPCz

„Ograniczenia praw i wolności, na które zezwala niniejsza konwencja, nie będą stosowane w innych celach niż te, dla których je wprowadzono.”

Rozstrzygnięcie

Naruszenie art. 6 ust. 1 EKPCz [jednomyślnie]

Naruszenie art. 8 EKPCz [jednomyślnie]

Brak potrzeby oddzielnego badania naruszenia art. 13 EKPCz [jednomyślnie]

Odrzucenie skargi w zakresie art. 7 EKPCz (brak jurysdykcji ratione materiae) oraz art. 17 i 18 EKPCz (skarga oczywiście nieuzasadniona) [jednomyślnie]

Stan faktyczny

Skarżący w 2010 r. rozpoczął pracę Agencji Rozwoju Ankary (agencja o charakterze koordynacyjnym w zakresie rozwoju regionalnego, dysponująca znacznymi środkami publicznymi) na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony. W noc z 15 na 16 lipca 2016 r. doszło do nieudanej próby przewrotu wojskowego. Cztery dni później władze tureckie ogłosiły stan wyjątkowy i zgłosiły derogację niektórych zobowiązań konwencyjnych do Sekretarza Generalnego Rady Europy. Na mocy rozporządzenia rady ministrów wszyscy pracownicy „należący, utożsamiający się lub łączeni” z określonymi organizacjami terrorystycznymi mieli zostać zwolnieni z pracy w strukturach administracji rządowej. 26 lipca 2016 r. zarząd Agencji postanowił rozwiązać umowy o pracę z sześcioma osobami (w tym Skarżącym) na podstawie ww. rozporządzenia.

14 sierpnia 2016 r. Skarżący wniósł powództwo do sądu pracy o zapłatę odszkodowania w wysokości czterech miesięcznych wynagrodzeń. Przed sądem Skarżący zdecydowanie zaprzeczył jakimkolwiek związkom z organizacjami puczystów, a pracodawca miał nie przedstawić jakichkolwiek dowodów na takie związki, przez co Skarżący uważał swoje zwolnienie z pracy za pozbawione podstaw i arbitralne. Mimo że Skarżący wezwał dwóch świadków, którzy zaprzeczyli związkom Skarżącego z terrorystami, sąd oddalił powództwo, stwierdzając, że wypowiedzenie umowy o pracę było skuteczne. Dalsza droga sądowa (apelacja, skarga kasacyjna, skarga konstytucyjna) okazała się nieskuteczna. Jednocześnie toczące się w latach 2016–2018 śledztwo przeciwko Skarżącemu zostało umorzone; stwierdzono, że Skarżący nie należał do jakichkolwiek organizacji terrorystycznych.

Główne tezy

Wojskowy zamach stanu może być postrzegany jako „niebezpieczeństwo publiczne zagrażające życiu narodu”, co uzasadnia derogację zobowiązań wynikających z Konwencji na podstawie art. 15 EKPCz. Wówczas jednak Trybunał bada, czy w indywidualnej sytuacji Skarżącego derogacja taka była uzasadniona i zgodna z innymi zobowiązaniami międzynarodowymi. (§ 59)

Trybunał jest związany wniesioną „sprawą”, czyli stanem faktycznym i argumentacją prawną. Sama kwalifikacja naruszenia do określonego artykułu Konwencji może być dokonana przez Trybunał. (§ 62) W niektórych sytuacjach jest także dopuszczalne uzupełnienie stanu faktycznego zarówno przez samego Skarżącego, jak i Trybunał, na późniejszym etapie postępowania, już po wniesieniu skargi. (§ 63) W konsekwencji więc, nawet jeżeli Skarżący nie powołał w skardze art. 8 EKPCz, a powołał art. 3 EKPCz ze stosowną argumentacją (a później stwierdził, że również art. 8 EKPCz może mieć zastosowanie do tak przedstawionego stanu faktycznego), Trybunał może zbadać sprawę pod kątem naruszenia art. 8 EKPCz. (§ 64–67)

Zastosowanie i naruszenie art. 6 EKPCz

Analizy, czy art. 6 EKPCz ma zastosowanie w swojej części karnej, dokonuje się przy użyciu kryteriów Engel, tj. przynależności naruszenia do krajowego prawa karnego, natury naruszenia i potencjalnej surowości sankcji. (§ 103) W realiach sprawy pierwsze kryterium nie jest spełnione, ponieważ na każdym etapie był to spór z zakresu prawa pracy: orzekały sądy pracy i nie stosowały przepisów procedury karnej. (§ 105) Mimo pewnego podobieństwa do sankcji karnych, należy uznać, że przez skierowanie przepisów rozporządzenia tylko do urzędników, miały one charakter dyscyplinarny, a zatem drugie kryterium Engel także nie zostaje spełnione. (§ 106) Mimo pewnej surowości sankcji (szczególnie zakazu pracy w administracji rządowej), także trzecie kryterium Engel nie zostało spełnione. (§ 107) Przekłada się to na brak zastosowania art. 6 ust. 2 (domniemanie niewinności), art. 6 ust. 3 (prawa obrony) oraz art. 7 EKPCz (zasada nullum crimen sine lege). (§ 110, 230–232)

Mimo braku zastosowania art. 6 EKPCz w części karnej, art. 6 ust. 1 EKPCz może mieć zastosowanie w swojej części cywilnej, jeżeli istnieje wystarczająco poważny spór prawny o charakterze cywilnym. (§ 94) Sprawy z zakresu prawa pracy mają charakter cywilny, nawet jeżeli dotyczą sporów z organem administracji jako pracodawcą. (§ 96–99) A zatem art. 6 ust. 1 EKPCz ma zastosowanie do sprawy Skarżącego. (§ 101)

Dopuszczalna jest uproszczona (natychmiastowa) procedura zwalniania pracowników, zwłaszcza w realiach stanu wyjątkowego. (§ 125) Nadzwyczajne ustawodawstwo tureckie nie wyłączyło jednak pełnej kontroli sądowej tego typu zwalniania pracowników. W konsekwencji więc sąd orzekający musi dokonywać kontroli w sposób pełny, w odniesieniu także do faktów, stanowiących podstawę decyzji o zwolnieniu pracownika. Sąd powinien wówczas zbadać wszelkie okoliczności faktyczne, a żądania strony (szczególnie te zasadnicze) oddalać jedynie po dogłębnym uzasadnieniu. (§ 126, 131, 134) Nie jest jednak rolą Trybunału zastępowanie sądu krajowego, a jedynie jego kontrola z punktu widzenia tego, czy sprawa Skarżącego była osądzona sprawiedliwie, stosownie do wymogów art. 6 EKPCz. (§ 135) 

Skoro Skarżący nie miał faktycznej możliwości odparcia zarzutów o współpracy z organizacją terrorystyczną w ramach postępowania przed pracodawcą, to na sądzie spoczywa wyjaśnienie tego typu okoliczności faktycznych. (§ 138–139) Sądy orzekające w sprawie Skarżącego z kolei skupiły się na badaniu, czy pracodawca podał podstawę prawną do rozwiązania umowy, a nie czy istniały podstawy faktyczne do zastosowania konkretnej podstawy prawnej. (§ 146–147) Także kluczowe argumenty Skarżącego (o tym, że nie miał on jakichkolwiek związków z terroryzmem) nie zostały szczegółowo omówione przez sądy. (§ 149) W konsekwencji więc sądy nie zapewniły Skarżącemu prawa do postępowania przed sądem o pełnej jurysdykcji, co narusza art. 6 ust. 1 EKPCz. (§ 150)

Zastosowanie i naruszenie art. 8 EKPCz  

Chociaż z art. 8 EKPCz nie można wywodzić prawa do zatrudnienia czy przedłużenia zatrudnienia, to utrata pracy w pewnych przypadkach może wpływać na życie prywatne lub rodzinne. (§ 173–174) Jeżeli powodem utraty pracy są kwestie z zakresu życia prywatnego pracownika lub też utrata pracy powoduje bardzo poważne konsekwencje w życiu prywatnym (w szczególności utratę reputacji), art. 8 EKPCz ma zastosowanie. (§ 176–177) Skarżący nie może się jednak powoływać na art. 8 EKPCz, jeżeli własnymi nagannymi działaniami doprowadził do utraty zatrudnienia. (§ 178)

W realiach sprawy, śledztwo prokuratury nie doprowadziło do ujawnienia jakichkolwiek związków Skarżącego z terrorystami. (§ 180) Chociaż możliwe jest rozwiązanie stosunku pracy tylko z powodu istnienia dowodów wskazujących na popełnienie przestępstwa (względnie naganne zachowanie), to pracodawca w postępowaniu przed sądem pracy nie udowodnił w jakikolwiek sposób, że Skarżący współpracował z nielegalnymi organizacjami. (§ 181) Nadto Skarżący utracił środki utrzymania, a także nie może znaleźć pracy z powodu rzuconego nań oskarżenia o współpracę z organizacjami terrorystycznymi, co niewątpliwie nadszarpnęło jego reputację. (§ 185–187) Konsekwencje dla Skarżącego są zatem wystarczająco poważne, aby art. 8 EKPCz znalazł zastosowanie. (§ 188)

Obowiązek zwolnienia Skarżącego z pracy wynikał wprost z przepisów stanu wyjątkowego, znacznie wykraczających poza normalne stosunki pracodawca—pracownik. Z tego względu sprawa Skarżącego powinna być analizowana z punktu widzenia obowiązków negatywnych, co oznacza, że ingerencja musi spełniać wymogi określone w art. 8 ust. 2 EKPCz, tj. legalności, uprawnionego celu i konieczności w społeczeństwie demokratycznym. (§ 200–203)

Przymusowe zwolnienie z pracy przewidziane ustawodawstwem stanu nadzwyczajnego było wystarczająco dostępną i przewidywalną podstawą prawną. Chociaż przepisy o współpracy z organizacjami terrorystycznymi były sformułowane dość ogólnie, to ich właściwa interpretacja spoczywa na sądach krajowych. (§ 204–209) Przepisy te spełniały uprawniony cel, czyli ochronę porządku oraz bezpieczeństwa narodowego, a także zapobieganie przestępstwom. (§ 210)

Przy ocenie proporcjonalności środków ingerujących w prawo z art. 8 EKPCz należy brać uwagę margines oceny, który przysługuje państwom-stronom, w szczególności w zakresie wymogu lojalności pracowników państwowych. (§ 213–214) Z drugiej strony wymaga się od państwa-stron minimalnych gwarancji proceduralnych, w ramach których organy państwa-strony dokonują oceny, czy ingerencja w prawo określone w art. 8 EKPCz jest uprawniona. (§ 214–215)

Można uznać, że uproszczona procedura zwalniania pracowników państwowych na podstawie ich związków z terrorystami była konieczna w świetle sytuacji (przewrotu wojskowego). (§ 218–222) Nie oznacza to jednak, że zwolniony pracownik może być pozbawiony dobrodziejstwa kontroli sądowej. (§ 223–225) W sytuacji, w której sąd całkowicie oparł się na ocenie pracodawcy (niepopartej żadnymi dowodami) i nie przeprowadził własnych ustaleń faktycznych (co do związków Skarżącego z nielegalnymi organizacjami), Skarżący został pozbawiony minimum gwarancji proceduralnych wynikających z art. 8 EKPCz. (§ 226–229)

Odszkodowanie

4000 EUR

Koszty postępowania

Powiązane sprawy

Mehmet Hasan Altan v. Turcja (13237/17)

Oleksandr Volkov v. Ukraina (21722/11)

Ramos Nunes de Carvalho e Sá v. Portugalia (55391/13)

Akty normatywne

Rozporządzenie (z mocą ustawy) nr 667 (Republiki Turcji) 

– Art. 4

„1. Osoby uznawane za należące, utożsamiające się lub łączone z organizacjami lub strukturami terrorystycznymi albo z grupami, które Narodowa Rada Bezpieczeństwa uznała za zaangażowane w działalność skierowaną przeciwko bezpieczeństwu publicznemu: […]

g) zostają – na podstawie propozycji zwierzchnika jednostki i za zgodą dyrektora departamentu kadr – zwolnione ze wszelkich stanowisk zajmowanych w administracji rządowej. […]

2. Osoby zwolnione z pracy w administracji rządowej na podstawie ust. 1 nie mogą być ponownie zatrudnione w służbie cywilnej, ani nie mogą wykonywać funkcji publicznych, zarówno bezpośrednio, jak i pośrednio.

[(1) Persons considered as belonging, affiliated or linked to terrorist organisations or structures, formations or groups which the National Security Council has determined are involved in activities prejudicial to the national security of the State: […]

(g) personnel employed in all kinds of posts, positions and status (including workers) in institutions affiliated or related to a ministry, are dismissed from the civil service upon the proposal of the head of unit, with the approval of the director of the recruitment department. […]

(2) Persons dismissed in accordance with the first paragraph cannot be employed in the civil service again, and may not be assigned such duties either directly or indirectly.]

Turecki kodeks pracy przewiduje nadto dwa typy rozwiązania o umowy o pracę za wypowiedzeniem; obydwa wymagają, aby pracownik wypowiedział się co do przyczyny wypowiedzenia. Brak dochowania wymogów formalnych skutkuje koniecznością przywrócenia do pracy lub zapłacenia odszkodowania w wysokości czteromiesięcznego wynagrodzenia.

W uzasadnieniu wyroku cytuje się także krytyczne uwagi Komisji Weneckiej na temat praktyki zwalniania urzędników w Turcji po nieudanym puczu. [§ 46–51]

Słowa kluczowe

wygaszenie stosunku pracy; rozwiązanie umowy o pracę; terroryzm; przewrót wojskowy; konieczność; derogacja

Wyrok ETPC

http://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-206901

Krótkie streszczenie

Czy jest dopuszczalne rozwiązanie stosunku pracy z urzędnikiem na podstawie niepopartej dowodami oceny pracodawcy, że pracownik ma związki z organizacjami terrorystycznymi?

*Przemyślenia własne

Analiza ETPCz na gruncie naruszenia art. 6 EKPCz może mieć pewne znaczenie także przy ocenie spraw polskich, dotyczących wygaszenia stosunku pracy ustawą. W ostatnich latach takie wygaszenia dotyczyły w szczególności administracji skarbowej i rolnej. Art. 170 ustawy z dnia 16 listopada 2016 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowej Administracji Skarbowej (Dz.U. z 2016 r., poz. 1948 ze zm.) oraz art. 51 ust. 7 ustawy z dnia 10 lutego 2017 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowym Ośrodku Wsparcia Rolnictwa (Dz.U. z 2017 r., poz. 624) przewidują wygaszenie stosunku pracy urzędników skarbowych lub rolnych, którym nie zaproponowano pracy w strukturach KAS lub KOWR. Warto zaznaczyć, że w niedawno zakomunikowanej rządowi sprawie Ciszewski v. Polska (31732/18 i 29 innych skarg) podnosi się zarzut naruszenia art. 6 EKPCz w związku z reorganizacją administracji skarbowej w KAS.