Dobra osobiste osób prawnych

     Obok osób fizycznych (czyli człowieka), wśród podmiotów stosunków cywilnoprawnych Kodeks cywilny wymienia również jednostki organizacyjne, którym ustawy przyznają zdolność prawną (czyli możliwość bycia podmiotem praw i obowiązków cywilnoprawnych). Największe znaczenie wśród takich jednostek mają osoby prawne (art. 1 k.c. Inny rodzaj jednostek organizacyjnych będących podmiotami prawa cywilnego wskazuje art. 33(1) k.c. Do tych tzw. „ułomnych osób prawnych” stosuje się odpowiednio przepisy o osobach prawnych).

     Substratem osoby prawnej jest oczywiście pewien zespół ludzi, ale tworzona przez nich jednostka organizacyjna stanowi odrębny od nich podmiot prawa, mający swój własny, wyodrębniony majątek, którym odpowiada za swoje zobowiązania. Osoba prawna działa przez swoje organy, przy czym działanie takiego organu jest traktowane jako działanie samej osoby prawnej (oczywiście o ile zostało podjęte jako działanie takiego organu, mieszcząc się w granicach jego kompetencji). Organ osoby prawnej jest integralnym składnikiem osobowości osoby prawnej i stanowi o istocie tej osoby. W oparciu o organy budowana jest struktura organizacyjna osoby prawnej, jej władza, a przede wszystkim prowadzona przez nią działalność. Rzecz jasna funkcję organów piastują powołane osoby fizyczne.

     Powstanie, ustrój i ustanie osób prawnych określają właściwe przepisy, a w wypadkach i w zakresie w przepisach tych przewidzianych organizację i sposób działania osoby prawnej reguluje także jej statut (np. Kodeks spółek handlowych reguluje te kwestie w odniesieniu do spółki akcyjnej oraz spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, będących przykładami bardzo rozpowszechnionych w obrocie osób prawnych. Trzeba tu jednak zaznaczyć, że kategoria osób prawnych tworzy zbiór bardzo różnorodny, obejmując także takie podmioty, jak związki zawodowe, partie polityczne czy jednostki samorządu terytorialnego – gminę, powiat, województwo. Nie wyczerpuje to oczywiście całego ich katalogu).

     Osoby prawne mają też oczywiście swoją siedzibę, będącą odpowiednikiem miejsca zamieszkania osoby fizycznej. W myśl art. 41 k.c. „Jeżeli ustawa lub oparty na niej statut nie stanowi inaczej, siedzibą osoby prawnej jest miejscowość, w której ma siedzibę jej organ zarządzający”.

     Odniesienie pojęcia dóbr osobistych do osób fizycznych (czyli człowieka) nie stwarza problemów. Art. 23 k.c. stanowi przecież wprost, że „Dobra osobiste człowieka, jak w szczególności zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnica korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska, pozostają pod ochroną prawa cywilnego niezależnie od ochrony przewidzianej w innych przepisach”. Dobra te, jak widać na tle wskazanych tu jedynie przykładowo, odnoszą się do sfery integralności fizycznej i psychicznej człowieka. Skoro jednak podmiotami stosunków cywilnoprawnych są także osoby prawne, z nimi również związane są dobra osobiste. Jak słusznie podkreśla się w orzecznictwie, osoba prawna jest konstrukcją prawną, która umożliwia ochronę interesów (wartości), także niemajątkowych, mających znaczenie nie tylko dla pojedynczego człowieka, lecz pewnej zbiorowości. Prawo chroni – podobnie jak w przypadku osób fizycznych – pewną sferę wartości, która jest zastrzeżona tylko dla danej osoby prawnej. Zgodnie zaś z art. 43 k.c. „Przepisy o ochronie dóbr osobistych stosuje się odpowiednio do osób prawnych”.

     Dominuje pogląd, że zawarta w art. 43 k.c. dyspozycja odnosi się do odpowiedniego stosowania zarówno art. 23 jak i 24 k.c. Ten ostatni przepis wskazuje środki ochrony dóbr osobistych i stanowi: „§ 1. Ten, czyje dobro osobiste zostaje zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania, chyba że nie jest ono bezprawne. W razie dokonanego naruszenia może on także żądać, ażeby osoba, która dopuściła się naruszenia, dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków, w szczególności ażeby złożyła oświadczenie odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie. Na zasadach przewidzianych w kodeksie może on również żądać zadośćuczynienia pieniężnego lub zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny. § 2. Jeżeli wskutek naruszenia dobra osobistego została wyrządzona szkoda majątkowa, poszkodowany może żądać jej naprawienia na zasadach ogólnych. § 3. Przepisy powyższe nie uchybiają uprawnieniom przewidzianym w innych przepisach, w szczególności w prawie autorskim oraz w prawie wynalazczym”.

     Odpowiednie stosowanie obu wskazanych tu przepisów jest tym bardziej uzasadnione, że, w odróżnieniu od art. 23 k.c., art. 43 k.c. nawet przykładowo nie wymienia dóbr osobistych osób prawnych (choć dobra takie mogą być wskazane w innych ustawach, w szczególności odnoszących się do określonego rodzaju osób prawnych. Przykładowo można tu wskazać na art. 17 ustawy o partiach politycznych, zgodnie z którym „Nazwa, skrót nazwy i symbol graficzny partii politycznej zgłoszonej do ewidencji w sposób określony w art. 11 korzystają z ochrony prawnej przewidzianej dla dóbr osobistych”). Oczywiście dobra osobiste w odniesieniu do obu kategorii osób z natury rzeczy będą inne – tylko bowiem osobom fizycznym przysługiwać mogą dobra związane z ich integralnością fizyczną i psychiczną (np. właściwe tyko dla człowieka życie, zdrowie, wolność osobista czy  tzw. cześć wewnętrzna, której naruszenie polega na wywołaniu przykrości, a nawet bólu, nie będą się odnosić do osób prawnych). Z punktu widzenia definicji dóbr osobistych jako niemajątkowej sfery indywidualnych wartości świata uczuć i stanu życia psychicznego integralnie związanych z człowieczeństwem, zbiór tych cech nie stanowi wartości samej w sobie, lecz jest atrybutem dobra osobistego w postaci poczucia tożsamości i niepowtarzalności i związanego z tym poczucia godności oraz prawa wyłączności. Innymi słowy, z katalogu dóbr osobistych osób prawnych wyłączone będą takie wartości, które są właściwe człowiekowi jako istocie biologicznej i społecznej.

     W orzecznictwie sądów polskich wielokrotnie podkreślano, że wprawdzie art. 43 k.c. nakazuje stosowanie przepisów o dobrach osobistych także do osób prawnych, jednakże przepisów tych nie należy stosować wprost, lecz odpowiednio, z uwzględnieniem charakteru konkretnego dobra osobistego, a także różnic miedzy jednostkami organizacyjnymi, a osobami fizycznymi. Zwrócono np. uwagę, że wizerunek, który został wymieniony w art. 23 k.c. jako jedno z dóbr osobistych człowieka, oznacza podobiznę człowieka utrwaloną jako portret, fotografia lub w innej postaci. Wizerunku w tym znaczeniu nie posiada osoba prawna, która jest bytem abstrakcyjnym i nonsensem byłoby przypisanie takiego znaczenia pojęciu „wizerunek” w odniesieniu do osoby prawnej.

     Zarówno w literaturze jak i w judykaturze konsekwentnie zwraca się uwagę, że dobra osobiste odgrywają ważną role w identyfikowaniu osoby prawnej i jej postrzeganiu, a także umożliwiają jej właściwe funkcjonowanie. Sąd Najwyższy wyjaśnił w swoich orzeczeniach, że dobra osobiste osób prawnych to wartości niemajątkowe, dzięki którym osoba prawna może funkcjonować zgodnie ze swym zakresem działań. Zarówno w orzecznictwie jak i w nauce prawa za dobra osobiste osób prawnych uznaje się w szczególności dobre imię (renomę, dobrą sławę – przejaw tzw. czci zewnętrznej), nazwę (w określonych przypadkach firmę), tajemnicę korespondencji, a także wolność wyboru i prowadzenia działalności w granicach określonych prawem (rzecz jasna katalog tych dóbr, podobnie jak w odniesieniu do osób fizycznych, nie ma charakteru zamkniętego). Podkreśla się jednocześnie, że w zakresie osób prawnych ze szczególna wyrazistością ujawnia się potrzeba posługiwania się kryterium obiektywnym przy objaśnianiu istoty dobra osobistego i jego naruszenia. O ile w przypadku osób fizycznych można i należy analizować i brać pod uwagę subiektywne czy obiektywne kryteria naruszenia dóbr, to w przypadku osób prawnych decydujące, ale zarazem jedyne znaczenie mają kryteria obiektywne. Osoby prawne nie mogą odczuwać, tak jak ludzie, wyrządzonej im krzywdy i wykluczone jest uwzględnianie w tym zakresie ujemnych odczuć osób tworzących substrat osobowy osoby prawnej. Świadomość własnej wartości czy szacunek dla samego siebie wymaga zdolności do subiektywnego postrzegania swojego istnienia. Takie odczucia nie mogą znaleźć zastosowania w przypadku osoby prawnej. Ochrona dóbr osobistych osób prawnych obejmuje więc w zasadzie dobra związane z jej funkcjonowaniem i zapewniające jej niezakłócone działanie i zależy jedynie od obiektywnie stwierdzonego faktu naruszenia jej dóbr osobistych działaniem bezprawnym.

     W powyższym kontekście warto zwrócić uwagę na dobre imię osoby prawnej, które w katalogu przysługujących temu podmiotowi dóbr osobistych odgrywa bardzo istotne znaczenie. Dobro to, odpowiadające czci u osoby fizycznej, łączone jest z opinią, jaką mają o osobie prawnej inne osoby ze względu na zakres jej działalności. W przypadku osób fizycznych miarą obiektywizacji oceny, czy rzeczywiście doszło do naruszenia dóbr osobistych, będzie zwykle odwołanie się do odczuć, przeżyć i reakcji przeciętnego człowieka. Kryterium takie, co oczywiste, zawodzi w przypadku osób prawnych, jako podmiotów o charakterze konwencjonalnym, nie dysponujących sferą przeżyć psychicznych. Nie można byłoby natomiast z tą sferą identyfikować odczuć pracowników, członków organów, właścicieli ekonomicznych itp. osoby prawnej. Do naruszenia dobra osobistego osoby prawnej, w szczególności jej prawa do dobrego imienia (dobrej sławy, reputacji), dochodzi więc wówczas, gdy zachowanie sprawcy prowadzi (lub potencjalnie może prowadzić) do utraty zaufania do niej, potrzebnego do prawidłowego jej funkcjonowania w zakresie swych zadań.

     Jak zauważyliśmy powyżej, osoba prawna działa poprzez swoje organy, których funkcję piastują określone osoby fizyczne. Jeżeli więc, w efekcie przyjęcia takiej konstrukcji, dojdzie do sytuacji, gdy określone sformułowanie zawierać będzie krytyczną ocenę działań organów osoby prawnej, to w konsekwencji zarzuty kierowane wobec osób wchodzących w skład tych organów są zarzutami kierowanymi pod adresem samej osoby prawnej i godzą w jej dobra osobiste. Z kolei jeżeli osoba będąca piastunem organu działając w tym charakterze naruszy cudze dobro osobiste, nie będzie ona zwolniona od odpowiedzialności wobec pokrzywdzonego przewidzianej w art. 24 § 1 k.c. W takim bowiem wypadku stroną pozwaną w procesie o ochronę dobra osobistego może być zarówno wymieniona osoba, jak i jednostka organizacyjna, którą ona reprezentowała. Co prawda objęta art. 38 k.c. teoria organów zakłada, że oświadczenie woli oraz innego rodzaju działania podejmowane przez osoby fizyczne, wchodzące w skład organu osoby prawnej, są uważane za oświadczenie i działania samej osoby prawnej, a zatem i odpowiedzialność za skutki tego oświadczenia lub działania ponosi ta osoba prawna. Kodeks cywilny wyraża to wprost w art. 416  w odniesieniu do odpowiedzialności za szkodę – zgodnie z tym przepisem „osoba prawna jest obowiązana do naprawienia szkody wyrządzonej z winy jej organu”. Trzeba jednak pamiętać, że ochrona praw podmiotowych osobistych udzielona pokrzywdzonemu w art. 24 § 1 k.c. ma charakter ochrony bezwzględnej, gwarantującej efektywne usunięcie skutków dokonanego naruszenia lub spowodowania powstania stanu zagrożenia. Zatem, jak wielokrotnie podkreślał to w szczególności Sąd Najwyższy, odpowiedzialność osoby fizycznej na podstawie art. 24 § 1 k.c. wobec pokrzywdzonego za naruszenie dóbr osobistych nie jest wyłączona, gdy osoba ta dopuściła się naruszenia dóbr osobistych na skutek działania przy wykonywaniu czynności jako organ osoby prawnej. Należy mieć na uwadze treść przepisu art. 24 § 1 k.c., w którym jest mowa o roszczeniach związanych z ochroną dóbr osobistych, które można skierować bezpośrednio przeciwko osobie, której działanie zagraża, bądź której działanie doprowadziło do naruszenia dóbr osobistych. Dla oceny, czy osoba fizyczna wchodząca w skład organu osoby prawnej będzie ponosić odpowiedzialność na podstawie art. 24 § 1 k.c. istotne jest to, czy naruszenie dóbr osobistych pokrzywdzonego było związane z realizacją zadań związanych z funkcjonowaniem danej osoby prawnej, czy też realizacją zamiaru i ochroną interesu prawnego bądź faktycznego osoby fizycznej wchodzącej w skład organu osoby prawnej.